Lễ hội Tịch Điền - trở lại cội nguồn sau hơn 1000 năm

12/06/2018 04:30

(kbchn) - Bây giờ thì người dân vùng Đọi Sơn đã quen lệ: cứ đến dịp đầu xuân là gọi nhau kéo về trẩy hội Tịch Điền. Ai cũng ngóng xem cảnh “vua” cầm cày giục trâu đi những luống cày đầu tiên sau những ngày đông tháng giá. Ít ai biết rằng, lễ hội vốn có từ cả ngàn năm trước và đã bị quên lãng cả trăm năm gần đây, chỉ được phục dựng cách đây 9 năm…

 

Đường cày đánh thức ruộng đồng

Chiết tự ra thì tịch trong tịch điền nghĩa là ”giẫm” - như giẫm chân xuống đất -  nhưng chỉ dùng trong trường hợp của bậc thiên tử mà thôi. Lễ tịch điền bắt nguồn từ Trung Quốc cổ đại. Là nghi lễ vua quan của một triều đại xuống đồng cày một vài đường để ‘đánh thức ruộng đồng’ sau thời gian ngủ đông, cũng là để khích lệ thứ dân tích cực sản xuất ra nhiều lương thực.

Ở nước ta, tục này bắt đầu từ thời vua Lê Đại Hành. Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Mùa xuân (năm Đinh Hợi 987), vua lần đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi (Duy Tiên, Hà Nam) được một hũ nhỏ vàng. Lại cày ở núi Bàn Hải, được một hũ nhỏ bạc, nhân đó đặt tên là ruộng Kim Ngân (Kim Ngân điền). Ngụ ý, người dân chịu khó cày sâu cuốc bẫm thì thể nào mùa màng cũng bội thu, khác gì bắt được bạc được vàng.

Tái hiện hình ảnh nhà vua trong lễ tịch điền

Kể từ đó, lễ tịch điền trở thành nghi lễ hàng năm của nhiều triều đại: Lý, Trần. Đến đời nhà Hồ thì không còn giữ được phong tục này. Nhưng ngay sau khi lên ngôi, vua Gia Long đã quy định ruộng tịch điền và đích thân vua Minh Mạng đã giao cho bộ Lễ soạn chi tiết các điển lễ làm thành thông lệ lâu dài.

“Châu bản triều Nguyễn” chép:

Các quan bộ Lễ trình rõ nhà vua ngày lễ.

Trước ngày lễ một hôm, tại cửa Tả Đoan, sáu thể đình, chiếc bàn chung quanh có phủ lụa, được thiết lập.Các quan tỉnh Thừa Thiên sắp sửa sẵn cày bừa và một thúng thóc đặt trên các thể đình rồi nhà vua được rước ra ngự lãm. Cày bừa nhà vua dùng và thóc giống được rước lên long đình mang tới, sở Tịch Điền có lính tráng, cờ quạt theo hầu. Tại đây long đình được đặt gần chiếc chiếu của vua, gọi là đế tịch.

Các thể đình cũng được mang tới và đặt gần chiếu của các quan, gọi là quan tịch.

Sở Tịch Điền đặt tại phường Yên Trạch và hậu Xanh là nơi cử hành lễ có xây một đài để nhà vua tới xem gọi là đai quan canh, và có sẵn nhà kho để chứa cày bừa, thóc giống dùng vào việc lễ gọi là phần khố.

Sáng hôm hành lễ, chiêng trống vang lừng, quân dân sắp hàng hai bên đường, vua đi tới nơi hành lễ- đường này cờ xí rợp trời, có voi ngựa đứng hầu, lại thêm phường nhạc đội khăn mặc áo đỏ, mang cờ ngũ hành, chân đi hia đứng dàn hầu.

Đúng giờ Mão, nhà vua bắt đầu từ trong cung đi ra, đầu đội mũ cửu long, mình mặc áo vàng. Bảy phát súng lệnh được bắn lên báo hiệu vua đã khởi hành. Tới nơi hành lễ, nhà vua ra tay rồi bắt đầu dự lễ, tế ba tuần rượu. Tế xong, phường nhạc nổi lên, và nhà vua sang nhà cụ phục để thay áo, đội một chiếc khăn, mặc một chiếc áo chiến. Sau đó nhà vua ra cày.

Nhà vua cày bằng một chiếc cày sơn vàng, tay trái cầm roi.Có bốn vị bô lão, chức sắc giúp nhà vua cày và dắt hai con bò có phủ lụa vàng. Hai vị quan đi theo sau vua, người bung thúng thóc, người vãi thóc.

Nhà vua với áo bào, tay cày, tay roi xua trâu cày miết

Nhà vua cày ba đường, đoạn giao cày và roi cho hai quan theo hầu là quan Phủ doãn Thừa Thiên và một quan bộ Hộ.Cày và roi để lên long đình. Nhà vua đến nhà quan canh để dự xem nốt buổi lễ. Các hoàng thân, các quan văn võ đều phải cầy. Hoàng thân cày mười đường, quan văn võ cày mười tám đường. Sau cùng là các chức sắc, các bô lão sở tại cũng ra cầy.

Cầy xong, vua trở về Đại nội, các dụng cụ cất vào kho, trâu bò giao cho làng, sở tại Phú Xuân để trông coi thửa ruộng cho tới mùa gặt.

Không chỉ ở kinh đô mà tại các tỉnh, các xã cũng có Lễ Tịch Điền. Ở tỉnh, quan tỉnh mở đầu việc cày, ở xã do ông tiên chỉ hoặc vị kỳ mục nào chức sắc cao nhất trong xã. Việc cử hành lễ Tịch Điền tại các xã, nhiều địa phương có những tục lệ riêng.

Sau này đến thời vua Tự Đức thì nghi lễ cũng bớt sự rườm rà cho phù hợp với hoàn cảnh. Dần dà lễ Tịch điền ngày càng kém quy mô và sang thế kỷ 20 thì rơi vào quên lãng.

Tiếp đến là bô lão, các bô lão khá vất trong sá cày nhưng rất phấn khởi

Bớt xi măng, thêm sản phẩm của ngành công nghiệp không khói

Năm 2008, Tổng biên tập báo điện tử Vietnamnet Nguyễn Anh Tuấn mời được một số nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam để nghiên cứu một số dự án. Trong số đó, anh ấp ủ một dự án đặc biệt, đó là xây dựng một thành phố truyền thông tại địa bàn huyện Duy Tiên, bao quanh khu vực núi Đọi Sơn. Với quy mô lên tới 700 ha, anh Tuấn và các đối tác mong muốn sẽ biến khu vực này trở thành một “media hub” - với một số trường đại học truyền thông, với những trung tâm tin tức của nhiều hãng truyền thông lớn, nhiều cơ sở của các ngành sáng tạo như điện ảnh, âm nhạc…

Tôi có may mắn được tham dự một số buổi làm việc giữa Công ty cổ phần đầu tư Vietnamnet và lãnh đạo tỉnh Hà Nam về dự án. Một lần, nhà báo Phan Thế Hải, khi đó là Tổng Giám đốc công ty nhắn tôi đến nhà hàng Biển Nhớ ở đầu phố Tràng Thi, nói có anh Trần Đậu, Phó Chủ tịch tỉnh mời giao lưu và bàn một số công việc của dự án Thành phố truyền thông.

Bữa cơm thân mật còn có sự góp mặt của mấy ca sĩ nên không khí rất cởi mở, chân tình. Nhân câu chuyện về dự án, tôi nói với anh Đậu rằng, Hà Nam giờ có quá nhiều nhà máy xi măng rồi, nếu tiếp tục xây thêm thì sau này ô nhiễm môi trường càng nặng, rất khó khắc phục. Chi bằng triển khai nhiều dự án của các nghành không gây ô nhiễm, ví dụ như du lịch chẳng hạn. Bản thân tôi đang ấp ủ dự án công viên văn hóa Trâu Việt, nếu mà tiến hành được thì rất tuyệt. Trong các hoạt động của công viên, rất nên phục dựng lễ hội tịch điền, vì Hà Nam và khu vực Đọi Sơn chính là nơi vua Lê Đại Hành đã tiến hành nghi lễ Tịch Điền đầu tiên trong lịch sử Việt Nam. Làm được như thế thì năm nào cũng được đón lãnh đạo Nhà nước về dự, sẽ có tiếng vang toàn quốc và trở thành một địa chỉ du lịch văn hóa hấp dẫn…

Con đường dẫn vào lễ hội tịch điền Đọi Sơn
 

Anh Trần Đậu có vẻ quan tâm tới câu chuyện của tôi, anh nói, vấn đề này lãnh đạo tỉnh cũng đã nghĩ đến rồi và hẹn sẽ tiếp tục trao đổi vào một dịp khác. Tiếc rằng, thời gian sau đó, cả vùng Đông Nam Á rơi vào cuộc khủng hoảng tài chính sâu sắc. Đối tác đầu tư dự án thành phố truyền thông từ Malaysia gặp khó khăn đã ra đi mà không trở lại. Chúng tôi không còn cơ hội gặp nhau nữa và tôi cũng không hiểu ý tưởng phục dựng lễ hội Tịch Điền có hy vọng gì không.

Trong tiếng trống Đọi Tam giòn rã, các nghi thức cổ xưa của lễ hội cày tịch điền dần hiện ra

Rồi một ngày gần Tết năm Kỷ Sửu (2009), tôi thấy trên báo chí đồng loạt đưa tin, Hà Nam sẽ phục dựng lễ hội Tịch Điền vào ngày 7 tháng Giêng. Lòng tôi như mở hội, bởi tôi nghĩ, dù sao mình cũng có chút “ý kiến đóng góp” để quyết tâm của lãnh đạo tỉnh trở thành hiện thực. Cũng chuẩn bị sẵn sàng để tham dự, nhưng đúng ngày hội năm đó, có việc trọng trong gia đình nên bấm bụng ở nhà mà không đi được.

Mãi một năm sau đó tôi mới lần đầu được dự lễ hội Tịch Điền! Chuyện đó xin kể sau!

(0) Bình luận

Bài viết chưa có bình luận nào.

lên đầu trang